Qëllimi ynë është që, me hapa të përshpejtuar, t’ia rikthejmë institucionit reputacionin dhe dinjitetin, të forcojmë ndërgjegjësimin për rëndësinë e trashëgimisë arkivore si shtyllë të identitetit dhe shtetësisë, si dhe ta pozicionojmë Arkivin Shtetëror si një arkiv bashkëkohor evropian, i cili merr pjesë aktive në shkëmbimin shkencor dhe kulturor ndërkombëtar – thekson drejtori Bogeski.
Energji e re, dinamikë e re dhe një mënyrë bashkëkohore perceptimi dhe të menduari për rolin e Arkivit Shtetëror janë ato që synon të sjellë në punën e tij drejtori i ri i kësaj institucioni të rëndësishëm shtetëror, Dimitar Bogeski. Historian me profesion, 45-vjeçari Bogeski është pjesë e këtij institucioni që nga viti 2008, duke ushtruar funksione të ndryshme: shef i Njësisë për Shkupin, këshilltar shtetëror dhe udhëheqës i Njësisë – pjesa qendrore. Në intervistën për gazetën VEÇER, ai paralajmëron një sërë projektesh dhe angazhimesh që do të jenë në fokus të punës së tij, me qëllim që Arkivi të mos jetë vetëm ruajtës i së kaluarës, por edhe ndërtues aktiv i së ardhmes.
Arkivi Shtetëror i Maqedonisë këtë vit shënon 75 vjet nga misioni i tij. Sa jeni të kënaqur me statusin e institucionit në shoqërinë maqedonase?
Fillimet e Arkivit Shtetëror datojnë menjëherë pas Luftës së Dytë Botërore, kur në kuadër të ASNOM-it, në vitin 1944, u miratuan rregulloret e para ligjore për mbrojtjen e monumenteve kulturore-historike. Formimi zyrtar i Arkivit u realizua mbi bazën e dekretit nr. 3/6-II-1951, kur Kuvendi Popullor i RP Maqedonisë miratoi Ligjin për arkivat shtetërore. Në bazë të këtij ligji, më 1 prill 1951 u themelua Arkivi Shtetëror i RP Maqedonisë, me seli në Shkup. Roli kryesor i Arkivit Shtetëror është grumbullimi, ruajtja, përpunimi dhe mbrojtja e materialit arkivor, veçanërisht atij që buron nga organet më të larta shtetërore. Arkivi është institucioni i vetëm që disponon sektorë dhe njësi të specializuara për mbrojtje dhe konservim – laborator për konservim dhe restaurim, laborator për mikrofilmim, repart për lidhje librash, si dhe Sektor për kërkime, bashkëpunim ndërkombëtar dhe vendor dhe botim të materialit arkivor.
Sa i përket statusit të institucionit gjatë dekadës së fundit, edhe pse jemi organ administrativ i pavarur, për fat të keq jemi përballur me sfida serioze: rënie të disiplinës, përmbushje të pamjaftueshme të detyrave të punës, kapacitete të reduktuara dhe kujdes të pamjaftueshëm ndaj trashëgimisë kulturore që ruhet në depot tona. Megjithatë, në periudhën e fundit të shkurtër kemi arritur t’u bëjmë ballë mospërputhjeve të trashëguara dhe kemi nisur me energji të re, dinamikë të re dhe një mënyrë bashkëkohore perceptimi dhe të menduari për rolin e Arkivit. Qëllimi ynë është që, me hapa të përshpejtuar, t’ia rikthejmë institucionit reputacionin dhe dinjitetin, të forcojmë ndërgjegjësimin për rëndësinë e trashëgimisë arkivore si shtyllë e identitetit dhe shtetësisë, si dhe ta pozicionojmë Arkivin Shtetëror si një arkiv bashkëkohor evropian, i cili merr pjesë aktive në shkëmbimin shkencor dhe kulturor ndërkombëtar. Në këtë mënyrë, Arkivi nuk është vetëm ruajtës i së kaluarës, por edhe ndërtues aktiv i së ardhmes.
Çfarë përmbajnë depot? Çfarë janë ato, cilat dokumente dhe nga cilat periudha janë më të rëndësishmet dhe më të vlefshmet që ruhen në to?
Sot, pas 75 vitesh veprimtarie, Arkivi ruan në depot e tij 1.486 fonde arkivore, 28 koleksione dokumentesh, 36.000 kuti arkivore, 10.880 libra arkivorë, 14.245 dosje, 18.400 mikrofilma, rreth 58 milionë dokumente dhe 7 milionë mikrosnimime. Dokumenti më i vjetër që zotëron Arkivi daton nga shekulli XII – Ungjilli i Shën Apostull Lukës. Ndër fondet më të rëndësishme veçohet “Kadilëku i Manastirit”, i cili përmban material arkivor nga viti 1607 deri në vitin 1912, duke siguruar një vazhdimësi prej tre shekujsh. Nga periudha e lëvizjes kombëtare-revolucionare të popullit maqedonas janë ruajtur fondet e revolucionarëve dhe rilindësve tanë: Goce Dellçev, Grigor Prliçev, Kuzman Shapkarev, Dimitar Vllahov, Petar Manxhukov, Krste Misirkov dhe të tjerë. Arkivi disponon gjithashtu fonde nga administrata bullgare, nga Mbretëria e SKS-së, nga periudha e okupimit (1941–1945), si edhe nga Lufta Nacionalçlirimtare, ku ruhen materiale me rëndësi të veçantë. Vend të posaçëm zënë fondet nga periudha e krijimit të shtetit maqedonas dhe rindërtimit të tij (1944–1991), në të cilat ruhen dokumentet më të rëndësishme të Qeverisë, Këshillit Ekzekutiv, Kuvendit, ministrive dhe Presidencës së RS Maqedonisë. Gjatë viteve, Arkivi ka arritur ta përmbushë misionin e tij: t’u mundësojë të gjithë qytetarëve, përmes dokumenteve, njohjen e historisë së tyre. Vetëm në këtë mënyrë mund ta pohojmë identitetin dhe ta sigurojmë vazhdimësinë e kujtesës njerëzore.
Sa u janë të qasshme studiuesve tanë dokumentet arkivore që aktualisht ndodhen në arkivat e shteteve të tjera?
Në të kaluarën janë kryer kërkime në arkivat ku ka njohuri për dokumente të lidhura me Maqedoninë, dhe ky proces nuk është ndërprerë. Për më tepër, tendenca për rritje të bashkëpunimit ndërkombëtar vazhdon konstantisht nga ana jonë, me nënshkrimin e një sërë memorandumeve dhe marrëveshjeve për bashkëpunim. Bashkëpunimi ndërkombëtar është forcuar edhe përmes vizitave të rëndësishme në arkivat e huaja, të orientuara drejt ndjekjes së tendencave të reja në punën arkivore, si dhe qëndrimeve shkencore-hulumtuese të punonjësve arkivorë. Dua të veçoj këtu vizitën e fundit të Arkivit Shtetëror në Turqi, ku kemi marrëdhënie të shkëlqyera që nënkuptojnë shkëmbim arkivistësh dhe studiuesish. Si shembull pozitiv, mund të përmend dy punonjës tanë – orientaliste, të cilët sollën materiale të pasura arkivore të kserografuara. Ajo që dua të theksoj është se arkivat evropiane janë të hapura për ne dhe kemi qasje të plotë, por pengesa kryesore janë fondet financiare. Për më tepër, duhet të theksohet se qasja në arkivat e vendeve fqinje ka rëndësi të veçantë, pasi një pjesë e madhe e dokumenteve historike për Maqedoninë ruhen pikërisht atje. Për të lehtësuar punën e studiuesve tanë, është e nevojshme të ofrohen më shumë bursa, grante dhe mbështetje financiare për qëndrimet e tyre në vendet e huaja. Në fund, është thelbësore të zhvillohet një strategji për dixhitalizimin dhe shkëmbimin e materialeve arkivore, që do të mundësonte studiuesve tanë të kenë qasje në dokumente të rëndësishme pa u përballur me pengesa të mëdha financiare dhe logjistike.
A mund t’i arkivat e huaja t’i japin ose t’i lëshojnë materialet arkivore që janë të rëndësishme për Maqedoninë? Nga çfarë varet kjo?
Negociatat vazhdojnë ende, dhe qëllimi ynë është që dokumentet që kanë origjinë dhe lidhen me Maqedoninë t’i sigurojmë në formën e tyre origjinale. Paralelisht, përpjekjet tona janë të përqendruara në sigurimin e fondeve për dixhitalizimin e tyre, në mënyrë që ato të bëhen të aksesueshme për publikun. Në shumë raste, arkivat e shteteve të tjera nuk lejojnë dorëzimin e origjinaleve, sepse ato përbëjnë trashëgimi kulturore kombëtare. Prandaj, më shpesh ofrohet qasje përmes kopjeve, mikrofilmave ose regjistrimeve digjitale. Gjithashtu, e rëndësishme është gatishmëria e vetë arkivave për të bashkëpunuar dhe për të ndarë materialet. Strategjia jonë është të ndërtojmë besim dhe partneritet me arkivat e huaja përmes vizitave të rregullta, shkëmbimit të ekspertëve dhe projekteve të përbashkëta. Në këtë mënyrë, jo vetëm që sigurojmë kopje të dokumenteve të rëndësishme, por krijojmë edhe kushte për përpunimin e tyre sistematik dhe analizën shkencore.
Si Arkiv Shtetëror, ju punoni në ndërtesën e re, por ka vërejtje se ajo nuk është e mjaftueshme e sigurt dhe e mbrojtur. A nuk përbën kjo një rrezik që të humbim materialet më të vlefshme?
– Вистина е дека се соочуваме со одредени проблеми од технички карактер и вистина е дека Владата, преку Службата за општи и заеднички работи, вложува напори за подобрување на техничките услови во самата зграда. Како директор на Државниот архив, со визија за оваа дејност, сметам дека, како и во другите европски земји (Словенија, Турција), при економско стабилизирање на држават во наредниот период, треба да презентираме план што во следните децении ќе ги исполнува потребните предизвици во согласност со времето и современите стандарди. Тоа значи дека мојата цел е да презентирам план за нов објект, кој ќе ги задоволува сите меѓународни стандарди за заштита и чување на архивскиот материјал. Во меѓувреме, преземаме конкретни мерки за заштита на постојниот архивски материјал – редовно мониторирање на условите во депоата и обезбедување специјални заштитни пакувања за највредните документи, со една цел, а тоа е намалување на ризикот од нивно оштетување и да се обезбеди нивна трајна достапност за истражувачите и за јавноста.
Процесот на дигитализација на архивската граѓа што ја имате е императив за секој, па и за нашиот Архив? До каде сте на тој план?
– Постојат ли одредени проблеми тука? Што треба да донесе дигитализацијата? За жал, процесот на дигитализација беше крајно запоставен во последните десет години. Морам да признаам дека, како институција, немаме дигитализирано ни еден процент од вкупниот број документи што ги поседуваат Државниот архив и неговите подрачни одделенија. Една од главните причини за тоа е немањето изработен софтвер или платформа врз која идните скенирани документи би биле достапни за јавноста. Сепак, овие проблеми нема да се стават под тепих. Во наредниот период, активно ќе влеземе во директно решавање на наталожените предизвици и затоа почнавме пилот-проект во соработка со Словенија за изработка на софтвер. Тој проект треба да донесе многу придобивки, бидејќи ќе овозможи граѓаните во Македонија, но и низ светот, да имаат пристап до документи од историско, културно, економско и од социјално значење со само неколку клика. Покрај тоа, дигитализацијата ќе овозможи заштита на оригиналните документи од физичко оштетување, ќе им ја олесни работата на истражувачите и ќе ја зголеми транспарентноста на институцијата. Дигитализацијата ќе донесе и економски придобивки преку намалување на трошоците за физичко чување и преку можноста за обезбедување дополнителни приходи преку специјализирани услуги за истражувачи и за институции.
Дали вредната архивска граѓа е сè уште надвор во приватните архиви, особено кај поранешни значајни државни раководители, директори?…
– Познато е дека некои поранешни македонски функционери ѝ ги отстапиле своите архиви на МАНУ. Дали требаше Архивот да биде нивни чувар? Потребни ли се некакви промени во тој поглед, на пример, да биде обврска давањето такви функционерски архиви на Државниот архив бидејќи тие ги создале вршејќи државна должност? Инспекциската служба при Државниот архив е таа што врши надзор над архивскиот материјал што го создаваат државните институции, како и претседателот и Владата. Според законот, тие се должни да водат грижа за архивскиот материјал од трајна вредност и по истекот на 20 години од нивната оперативна служба, тој материјал мора да биде предаден во Државниот архив за научноистражувачки цели. Таа контрола е значително зајакната и веќе дава конкретни резултати, бидејќи голем дел од архивскиот материјал се наоѓа во нашите депоа. Сепак, во изминатиот период имало истакнати функционери што одлучиле да ги предадат своите лични фондови на други институции, иако нивниот личен материјал требало да се најде во Државниот архив. Тоа било нивна одлука. Во иднина, ќе се обидеме да разговараме со тие институции и да побараме да биде предаден тој материјал и да се чува таму каде што му е вистинското место – во Државниот архив на Македонија. Дополнително, сметаме дека е потребно да се разгледаат законски измени со кои ќе се утврди обврската функционерските архиви, создадени при вршењето државна должност, задолжително да се предаваат во Државниот архив. На тој начин ќе се обезбеди нивна трајна заштита и ќе се спречи нивно расфрлање или губење.
Изградба на нов современ архив
Што треба да биде трајно решение со објектот на Државниот архив: враќање во старата зграда, реконструкција на постојната, нов објект?…
– Старата зграда ја заврши својата намена, таа беше создадена по сите критериуми во согласност со времето во кое беше изградена. Нејзината цел беше да ја извршува својата дејност и функција во наредните 40 години. Секако, тие 40 години поминаа и објектот е доделен на друга институција. Свесни сме дека денес ни се потребни поинакви стандарди, а развојот на технолошките унапредувања не ни дозволува да се вратиме на старото место. Затоа нашиот план останува да понудиме ново решение: изградба на современ архив, кој ќе ги исполнува сите врвни технички и дигитални услови во наредните децении. Новата зграда треба да биде проектирана според највисоките стандарди за противпожарна заштита, контрола на влагата и температурата, како и со специјализирани депоа за чување на највредните документи. Паралелно, мора да се предвиди и современ центар за дигитализација, кој ќе овозможи архивскиот материјал да биде достапен и онлајн.
Изложби, промоции на изданија и документи за одбележување на јубилејот. Одбележувате вреден јубилеј, планирате ли соодветни активности?
– Оваа 2026 година е јубилејна – 75 години од основањето на Државниот архив. Овој јубилеј ќе се одбележи, покрај со свечената академија на 1 април, денот на основањето на Архивот, и со промоција на изданија и документи што ги опишуваат историјата и текот на нашата држава. Промоциите ќе бидат јавни и достапни за сите граѓани и истражувачи. Исто така се планирани и многу изложби за кои јавноста ќе биде навремено известена.