Së pari, lidhur me jubileun e madh që do të festoni së shpejti – 75 vjet nga themelimi i Arkivit Shtetëror, në çfarë mënyre do ta shënoni këtë jubile të rëndësishëm?
– Po, pikërisht kështu, Arkivi Shtetëror i Maqedonisë shënon 75 vjet nga themelimi i tij në vitin e largët 1951, me dekret të Qeverisë së atëhershme. Ky paraqet një moment të rëndësishëm për institucionin dhe për shtetin, një mundësi për t’u rikthyer në rrugëtimin e zhvillimit të tij dhe për të kujtuar brezat e njerëzve që kanë kontribuar në zhvillimin e veprimtarisë arkivore, të dokumentacionit arkivor dhe brezat që e kanë ngritur këtë institucion. Ajo që dua të theksoj si pjesën kryesore të jubileut tonë, 75 vjet Arkiv Shtetëror, është Akademia Solemne që do të mbahet më 6 prill në Teatrin Popullor Maqedonas, por për ne i gjithë viti është jubilear. Prandaj nuk ndalemi këtu — përmes ekspozitave të ndryshme, promovimeve të librave dhe prezantimeve të dokumenteve, do të vazhdojmë gjatë gjithë periudhës të promovojmë Arkivin Shtetëror të Maqedonisë, të promovojmë dokumentet që posedojmë, pra të promovojmë tërë veprimtarinë shoqërore, historike dhe kulturore në Maqedoni.
Duke pasur parasysh këtë jubile të madh prej 75 vjetësh ekzistence, a mund të na tregoni përafërsisht sa materiale ruhen në depot e Arkivit tonë dhe cili është dokumenti më i vjetër?
– Arkivi Shtetëror përbëhet nga nëntë njësi rajonale dhe nëntë arkiva rajonale, të cilat së bashku kanë rreth 8.000 fonde, ose sipas mënyrës sonë të matjes në metra gjatësorë, rreth 9 kilometra material arkivor. Një nga dokumentet më të vjetra, përkatësisht dokumenti më i vjetër që posedon Arkivi Shtetëror, është Ungjilli i Lukës, i cili daton nga shekulli i 12-të dhe është gjetur në fondin e familjes së njohur ohriote Robevi.
Arkivi Shtetëror konsiderohet si një shtyllë e identitetit kombëtar. Ju, duke qenë se vini nga radhët e punonjësve, mund të na tregoni më së miri me cilat sfida përballet Arkivi në aspektin e kushteve hapësinore për ruajtjen e duhur të materialit arkivor të përhershëm, si dhe në përmbushjen e nevojave teknike?
– Arkivi Shtetëror nuk konsiderohet vetëm, por ai është shtyllë e identitetit maqedonas, përkatësisht motoja jonë është “shtyllë e qenies dhe ekzistencës maqedonase”. Me sfidat përballemi kryesisht për shkak të mungesës së kushteve të mjaftueshme hapësinore për të sistemuar tërë trashëgiminë arkivore, përkatësisht gjithë materialin dhe dokumentacionin arkivor në depot tona, në mënyrë që ta mbrojmë dhe ta ruajmë atë sipas standardeve bashkëkohore dhe moderne. Pra, një nga sfidat kryesore janë kushtet hapësinore, përkatësisht krijimi i kushteve për depo të reja. Sfidë për ne janë edhe metodat bashkëkohore të konservimit dhe restaurimit, përkatësisht konservimi i materialit arkivor, trajtimi i dëmtimeve të tij, riparimi dhe restaurimi – kthimi i dokumenteve në gjendjen e tyre fillestare. Si fazë e fundit e këtyre sfidave është digjitalizimi, i cili përbën ndoshta një nga elementet më të rëndësishme, sepse përmes digjitalizimit të dokumenteve, përkatësisht të trashëgimisë arkivore që paraqet trashëgimi kulturore të kategorisë së parë, ne në fakt sigurojmë mbrojtjen e materialit arkivor, por edhe e bëjmë atë më të qasshëm për qëllime shkencore-hulumtuese. Procesi i digjitalizimit, për fat të keq, tek ne është paksa i vonuar, pra jemi prapa në këtë proces, pasi deri më tani nuk kemi as një përqind të tërë dokumentacionit të digjitalizuar apo në formë digjitale. Që ta realizojmë këtë, është e nevojshme të ndërtojmë një sistem informativ, përkatësisht një zgjidhje softuerike, mbi të cilën në të ardhmen do të mund të vendosim dokumentet e digjitalizuara dhe t’i bëjmë ato më të qasshme për publikun. Këto procese tashmë i kemi filluar me ndihmën e faktorëve ndërkombëtarë, duke zbatuar normat dhe kriteret ndërkombëtare. Përmes një donacioni kemi nisur tashmë një projekt pilot për krijimin e një sistemi informativ, përkatësisht softueri. Pas përfundimit të këtij projekti pilot, do të marrim udhëzimet se si duhet të duket dhe si duhet të funksionojë ky softuer dhe menjëherë më pas do të fillojmë me implementimin e tij, si dhe me procesin e digjitalizimit të materialit arkivor dhe vendosjen e tij në këtë sistem.
Duke përmendur tashmë digjitalizimin, cila është politika e Arkivit Shtetëror lidhur me pjesën materiale të materialit arkivor të përhershëm që tashmë është digjitalizuar? A do të ruhet ai si deri tani, apo ekziston ndonjë zgjidhje tjetër?
– Po, siç thashë, ruajtja e materialit arkivor nuk do të ndalet vetëm tani, por gjithmonë do të mbahet në depo. Këto depo duhet të përmbushin kritere dhe kushte të caktuara që materiali arkivor, përkatësisht kjo vlerë dhe trashëgimi kulturore e kategorisë së parë, të ruhet në mënyrë të qëndrueshme dhe të përhershme, jo vetëm për periudha të caktuara. Mund të përmend disa nga kushtet që duhet të kenë këto depo, përkatësisht vendet ku ruhen materialet arkivore me vlerë të përhershme – së pari, rregullimi i lagështisë, rregullimi i temperaturës, mbrojtja nga ndikimet e jashtme; këto janë disa nga kushtet bazë që depo duhet t’i përmbushë që të mund ta ruajmë këtë material në mënyrë të përhershme. Sa i përket digjitalizimit, siç përmenda më parë, ne tashmë po punojmë për krijimin e një sistemi informativ, përkatësisht një zgjidhjeje softuerike, mbi të cilën do të mund të ngarkojmë dokumentet e digjitalizuara. Në këtë mënyrë, qytetarët dhe studiuesit që kanë nevojë të hulumtojnë dokumentet arkivore nuk do të kenë kontakt fizik me dokumentet, sepse çdo prekje dhe nxjerrje nga depoja rrit shumë mundësinë e dëmtimit të tyre. Ata do të kenë qasje në formë digjitale dhe mund të kryejnë hulumtimin shkencor direkt përmes kompjuterëve ose laptopëve, duke parë dhe analizuar dokumentet në format elektronik.
A do të jenë të sigurta materialet e digjitalizuara? A ekziston rreziku i shkarkimit të tyre, falsifikimit ose shkatërrimit? Sa i përgatitur është Arkivi për t’u përballur me këto sfida?
– Sigurisht, sistemi informativ, përkatësisht softueri që po zhvillojmë me këtë projekt pilot, do të na japë mundësinë të identifikojmë të gjitha anomalitë ose rreziqet që mund të shfaqen gjatë përdorimit. Shpresojmë të zgjedhim një kompani softuerike të mirë dhe me ndihmën tonë, pasi ne do të implementojmë pjesën praktike në sistemin digjital. Ne e dimë gjithashtu se në kohët e fundit, siguria kibernetike është një çështje shumë e rëndësishme, dhe tashmë në Maqedoni kanë filluar të funksionojnë kompani që merren me këtë fushë. Përmes krijimit të një ekipi të përbashkët dhe punës në një projekt të përbashkët, sigurisht që përmes sigurisë kibernetike dhe ashtuquajturve “konservatorë digjitalë” — shprehje moderne që vendet e Evropës Perëndimore, të cilat kanë avancuar proceset e digjitalizimit, i kanë implementuar — do të arrijmë të ndërtojmë një mjet informativ digjital, ku dokumentet do të jenë të mjaftueshëm të siguruara përmes shenjave identifikuese që ato do të kenë. Arkivi Shtetëror, përmes komunikimit për lëshimin e dokumenteve të besueshme dhe të ngjashme me origjinalin, do të minimizojë pothuajse në zero mundësinë e falsifikimit të këtyre dokumenteve.
A ekziston sot interes për hulumtimin e historisë sonë duke përdorur materialet e Arkivit Shtetëror?
– Po, ekziston, por, për fat të keq, duhet të theksoj se është shumë e vogël. Vizitorët tanë të shpeshtë janë kryesisht njerëz që merren me temat historike, përkatësisht disa profesorë nga Instituti i Historisë Kombëtare dhe nga Katedra e Historisë. Pra, bëhet fjalë kryesisht për njerëz që merren me shkencën historike, dhe nga këto dy institucione vijnë për të kryer hulumtime në përgatitjen e punimeve të tyre shkencore. Qëllimi ynë, nëse e keni vënë re, sidomos gjatë tre-katër muajve të fundit, është promovimi më i madh i Arkivit Shtetëror, prezenca më e dukshme në publik dhe prezantimi i dokumenteve për publikun disa herë në javë, me qëllim të nxisim interes për hulumtime shkencore, por jo vetëm për qëllime shkencore, por edhe për realizimin e të drejtave të caktuara të qytetarëve në këtë shtet. Përveç kësaj, po mendojmë për projekte të ndryshme me Institutin e Historisë Kombëtare dhe Katedrën e Historisë, ku studentët e Historisë dhe Arkivistikës të mund të mbajnë leksione dhe ushtrime praktike brenda Arkivit Shtetëror. Me këtë mendojmë se do të arrijmë të promovojmë më shumë Arkivin tek studentët që do të angazhohen në të ardhmen në këtë fushë, jo vetëm duke ndjekur teorinë në leksione, por edhe duke aplikuar praktisht njohuritë që kanë fituar. Ne jemi të hapur edhe për shumë shkolla; gjatë kësaj periudhe kemi pasur vizita të shumta, veçanërisht nga shkollat e mesme, të cilat thellojnë njohuritë e tyre mbi disa aspekte shoqërore – kulturore, historike, ekonomike, etj. Pra, qëllimi i këtij udhëheqjeje të re dhe i ekipit aktual në Arkivin Shtetëror është promovimi më i madh, rritja e qasjes për njerëzit dhe krijimi i më shumë mundësive që ata të vijnë dhe të hulumtojnë vetë në Arkivin Shtetëror, në këtë thesar apo “det” dokumentesh që posedojmë.
Pra, dokumentet janë të qasshme për qëllime shkencore-hulumtuese, kryesisht pjesa më e madhe e tyre?
– Nuk ekzistojnë dokumente në Arkivin Shtetëror që janë të ndaluara ose që nuk jepen për arsye të hulumtimeve shkencore apo për t’u parë nga qytetarët ose nga komuniteti shkencor. Përjashtim bëjnë dokumentet që kanë nivel klasifikimi, pra ato me afate të zgjatura të ruajtjes (PRK), të cilat mund t’i shohin vetëm personat ose institucionet që i kanë krijuar dhe që posedojnë certifikatë për nivelin e klasifikimit. Megjithatë, këto janë shumë pak në Arkivin Shtetëror. E gjithë pjesa tjetër e materialit, pra mbi 99 për qind e tij, është e qasshme për publikun maqedonas. Nuk ka asgjë të fshehtë, asgjë të mbajtur larg syve; ajo është e hapur për qëllime shkencore dhe hulumtuese.
Cila është politika e Arkivit lidhur me koleksionistët privatë të materialit arkivor të përhershëm?
– Po. Një herë në vit bëjmë një thirrje ku i ftojmë të gjithë ata që posedojnë koleksione private, materiale arkivore private, koleksionistë të materialeve të caktuara arkivore, të vijnë në Arkivin Shtetëror. Përmes një komisioni të formuar për këtë lloj dokumentesh, komision që shqyrton materialet që ndodhen tek pronarët privatë, dokumentet mund të dorëzohen në Arkivin Shtetëror, qoftë përmes blerjes apo dhurimit, sepse vendi i këtyre dokumenteve është në Arkivin Shtetëror. Pse? Së pari, që t’i ruajmë ato në mënyrë të përhershme, ato duhet të dorëzohen në Arkivin Shtetëror. Më pas ato kalojnë në konservim dhe restaurim, pastaj në rregullim dhe përpunim. Krijohen ndihma shkencore-informative dhe bëhen të qasshme për studiuesit dhe për publikun. Duke i mbajtur dokumentet në shtëpi ekzistojnë shumë rreziqe – së pari shkatërrimi i tyre, dhe së dyti mos-promovimi i mjaftueshëm i këtyre dokumenteve, të cilat ndonjëherë mund të hedhin dritë mbi ngjarje historike ose të vërteta të caktuara.
A dhe si ndihmon Arkivi Shtetëror në përgatitjen e saktë dhe cilësore të librave shkollorë të historisë në vend?
– Siç mund ta keni vënë re këtë muaj mars, së fundmi na vizitoi ministrja e Arsimit dhe Shkencës, profesoresha Vesna Janevska. Një nga temat që diskutuam ishte pikërisht kjo. Arkivi Shtetëror ofroi të kontribuojë në përgatitjen e librave shkollorë të historisë, që përgatiten nga Ministria e Arsimit ose Zyra për Zhvillimin e Arsimit, përmes dokumenteve të tij origjinale. Me këtë, ne besojmë se disa të vërteta historike mund të konfirmohen, dhe vetë studentët apo nxënësit, përmes shkrimeve origjinale, dokumenteve origjinale dhe materialeve arkivore origjinale, do të mund të njohin ose afrojnë disa të vërteta historike nga vetë teksti dhe leximi. Jo për t’i interpretuar sipas imagjinatës së tyre, por për t’i parë ato nga dokumenti origjinal. Besojmë se kështu bëjmë programin shkencor dhe librat e historisë më të pasur, duke vendosur në vetëdijen kolektive të nxënësve dhe studentëve kuptimin për vazhdimësinë, identitetin, ekzistencën, jetën sociale, ekonomike dhe shoqërore të Maqedonisë. Pra, nxënësve do t’u bëhet më interesante kur do të shohin materialet arkivore origjinale në librat e tyre shkollorë. Ky është qëllimi ynë. Kur dokumentet përshkruhen në mënyrë të thatë, ato krijojnë një lloj mistifikimi dhe vizioni të vetin. Megjithatë, kur studentët apo nxënësit i shohin dokumentet origjinale, besoj se do të jenë shumë më të interesuar dhe ndoshta edhe të gatshëm t’i shohin ato në të vërtetë, të vijnë dhe të bindën vetë. Vetë prezantimi i një fotografie ose dokumenti që pasqyron një të vërtetë historike apo e konfirmon atë, zgjidh shumë nga dilemat që kanë këta studentë ose nxënës.
A financon Arkivi trajnimin profesional të punonjësve, veçanërisht të rinjtë, duke pasur parasysh se gjatë viteve të fundit një pjesë e madhe e stafit është pensionuar?
– Po, një nga sfidat dhe qëllimet e Arkivit Shtetëror është pikërisht zhvillimi i njohurive të punonjësve të vet. Kjo përfshin formimin e njohurive në fushën e Historisë me arkivistikë dhe ndjekjen e studimeve universitare. Arsyeja është se ky është drejtimi dhe kualifikimi i nevojshëm që një punonjës duhet të ketë për të punuar në Arkivin Shtetëror. Tani, për ata që kanë nivel arsimor mesatar ose fakultete të ndryshme që nuk përputhen me punën në Arkiv, ne ofrojmë programe trajnimi. Disa punonjës tashmë kanë përfunduar Historinë me arkivistikë gjatë punës së tyre, dhe me këtë synojmë që brenda pesë deri dhjetë viteve të krijojmë një institucion funksional, ku të gjithë punonjësit të jenë të aftë dhe të kenë përfunduar drejtimet ose katedrat që janë të nevojshme për punën në Arkiv. Përveç kësaj, ne investojmë edhe në sistemin e konservimit dhe restaurimit, përkatësisht në Departamentin për Konservim dhe Restaurim. Disa punonjës dërgohen në trajnime në Bibliotekën Universitare Kombëtare në Shkup, ku zhvillohen pjesërisht trajnime për konservim dhe restaurim, ndërsa disa dërgohen jashtë vendit. Gjatë një vizite të fundit në Turqi, në dhjetor, në Arkivin Osman, pamë disa metoda më moderne të konservimit dhe restaurimit. Përmes memorandumit të bashkëpunimit me ta, në prill ose maj do të dërgojmë një grup punonjësish për të përforcuar njohuritë e tyre. Kur ata të kthehen në Arkivin Shtetëror të Maqedonisë, do të implementojmë këto metoda më të përparuara të konservimit dhe restaurimit. Gjithashtu punojmë me trajnime muzeore dhe me organizimin e ekspozitave. Të gjitha këto bëhen me një qëllim – Arkivi Shtetëror të jetë në hap me zhvillimet dhe ngjarjet moderne.
Për fund, cili është vizioni juaj ose si do ta poziciononi Arkivin Shtetëror në epokën e teknologjive moderne dhe inteligjencës artificiale?
– Vizioni im, duke pasur parasysh se punoj në Arkivin Shtetëror dhe kam rreth 19 vjet përvojë pune atje, mund ta paraqes në këtë mënyrë. Së pari, mendoj se në një periudhë stabiliteti ekonomik në vend, ne duhet t’i ofrojmë Qeverisë së Maqedonisë një zgjidhje që do të shtrihet për 100 vjet ose edhe më shumë – pra përgatitjen e një plani dhe projekti për ndërtimin e një Arkivi Shtetëror të ri të Maqedonisë. Ky Arkiv i ri duhet të përmbushë të gjitha standardet evropiane, ndërkombëtare dhe vendore, duke adresuar nevojat për të ardhmen për 100 vjet ose më shumë. Në këtë proces, duhet të përfshihet edhe digjitalizimi dhe sistemet informacioni, sepse kjo është e ardhmja e dokumenteve arkivore, ruajtja e tyre dhe aksesimi i tyre për publikun. Sot, në epokën e inteligjencës artificiale, ka shumë mundësi për të gjetur zgjidhje të ndryshme. Mendoj se Arkivi Shtetëror ka kapacitetin në vitet e ardhshme të krijojë një sistem informacioni dhe softuerik, të realizojë digjitalizimin, dhe që ky proces mund të kryhet pothuajse vetë, sepse kërkon shumë pak fonde krahasuar me ndërtimin e një ndërtese të re. Ne si drejtues dhe si ekip menaxherial të Arkivit Shtetëror kemi detyrë t’i ofrojmë Qeverisë dhe qytetarëve zgjidhje për dokumentet arkivore, trashëgiminë historike dhe kulturore që posedojmë, në mënyrë që për 100 vjet e më shumë të kemi siguri se kjo trashëgimi do të ruhet.
Neda DIMOVA PROKIQ
Foto: Darko Popov